Samos Koumaiko soğan ve kokkari

Koumaika Samos Soğanı, esas olarak Samos’un yerel bir çeşidi olarak bilinir; ünü ise özellikle “Velanidia soğanları”nda (Koumaika’nın batısındaki Velanidia ovasından) yoğunlaşmıştır; bu soğanlar, dengeli acılığı ve tatlılığıyla ayırt edilirdi. Koumaika soğanı, dolma (pirinç, peynir vb. ile) yapımına uygun kılan karakteristik uzun silindirik-konik bir şekle sahiptir.

• Tanımlama/Eşanlamlılar: Çoğu zaman “Koumaika veya Velanidia soğanı” ya da daha genel olarak “Samos soğanı” olarak anılır. Soğan tohumluğu, nihai yumrunun üretimi ve soğan yetiştiriciliğinde kullanılan dikim materyali olan küçük yumruları (1–3 cm çapında) ifade eder. Koumaika’da, yerel çeşidin korunmasına yönelik çaba önemlidir.

Samos’ta soğan yetiştiriciliği, tarihsel olarak adanın çeşitli ovalık bölgeleriyle bağlantılıydı; bunlar arasında Marathokampos ovası, Chora ovası, Karlovasi ovası, Mytilinioi vadisi ve özellikle Koumaika (veya Koumeika) köyünün batısındaki Velanidia ovası sayılabilir. Velanidia bölgesi, Balos yerleşimi (veya Koumaika koyu) ile birlikte, ünün merkezini oluşturuyordu; burada soğanlar ihracat ve iç piyasaya sevk için yüklenirdi. Genel olarak Samos, sınırlı ve parçalanmış sürülebilir araziyle karakterizedir; çoğu tarım alanı teraslar üzerinde bulunur ve en verimli kısımlar, soğanların da yetiştirildiği, küçük alanlı eski “sulamalı” bahçelerdir. Soğan için elverişli toprak-iklim koşulları, çok iyi drenaja sahip verimli, hafif - yumuşak topraklardır; bitkinin yüzeysel kök sisteminden dolayı tarım, düzenli ve orta düzeyde sulama gerektirir.

Sisam’da kuru soğan yetiştiriciliği, koçan (vejetatif çoğaltım) kullanılarak yapılmakta olup, geleneksel yöntemi oluşturmaktadır.

• Mevsimsellik ve Dikim: Koçanın dikimi için en uygun dönem genellikle Şubat’tan Mart’a kadar olan zaman aralığıdır. Toprak, bellenmiş, yabancı otlardan ve iri taşlardan arındırılmış ve organik gübre ile zenginleştirilmiş şekilde hazırlanmalıdır. Aynı zamanda üreticiler, soğan tohumunu “melathi”yi, “manes”ten (generatif çoğaltım) aldıkları tohumu, yastıklara ekerler. Manes, büyük soğanların dikilip çiçeklenmeye ve melathi oluşturmaya bırakılmasıyla elde edilir (3 yıllık bir süreç). Bu yastıklardan, ertesi yıl ticari soğanın dikimi ve gelişimi için kullanılacak küçük soğan “koçan” toplanır.
• “Koçan” Dikim Tekniği: Sıkı ve küçük koçan soğanları (1-3 cm çapında) seçilir ve sıra düzeninde, baş başa gelecek şekilde dikilir. Önerilen mesafeler, sıralar arasında yaklaşık 25-30 cm ve sıra üzerinde 5-12 cm’dir (veya başka bir kaynağa göre 12-15 cm). Dikim derinliği sığdır, 2-5 cm (veya 3-4 cm) arasında değişir ve soğanın ucu yukarıya bakacak şekilde yerleştirilir. Bazı durumlarda, özellikle küçük alanlarda, dikim “serpiştirme” usulüyle de yapılmaktaydı.
• Sulama ve Bakım: Soğan, gelişme dönemi boyunca düzenli ve orta düzeyde sulamaya ihtiyaç duyar. Geleneksel olarak uygulanan ve modern tarımda da sürdürülen kritik bir uygulama, hasattan 15-20 gün önce sulamanın durdurulmasıdır (“pişirme”). Bu uygulama, soğanın depolama sırasında çürümesini önlemek ve soğanın doğru şekilde kurumasını sağlamak açısından hayati öneme sahiptir; böylece kuru soğanın kalitesi ve saklanabilirliği artar.
• Hasat ve Kurutma (İşleme): Hasat, toprak üstü yaprak aksamı (yeşil kısımlar) tamamen kuruduğunda, genellikle Ağustos sonu (koçanın dikiminden yaklaşık 4 ay sonra) yapılır. Soğan başları topraktan dikkatlice çıkarılır ve kökleri kesildikten sonra açık havada kurumaya bırakılır; bu işlem geleneksel olarak kurutma sergilerinde yapılırdı. Kurutma, ürünün depolanabilme kabiliyetini (saklanabilirliğini) belirleyen son aşamadır.

Soğanın, özellikle 20. yüzyılın ortalarındaki ekim azalmasından önceki dönemde, Sisam’da önemli bir ekonomik ve sosyal etkisi vardı. Birkaç ovada yapılan sistemli tarım, yılda 1.200 tonu aşan bir üretime yol açıyordu.

• İhraç Ürünü: Hegemonya döneminde soğanlar Mısır, Romanya ve Türkiye’ye ihraç edilirken, daha sonra, Yunanistan’la birleşmenin ardından Pire, Syros ve diğer adalara gönderiliyor, böylece yerel ticareti ve çiftçilerin gelirini güçlendiriyordu.
• Koumaïika’nın Yerel Ekonomisi: Velanidiotika soğanlarının ünü, Aynoroz’dan (rahipler) gelen kayıkları bile ikmal için Mpalo koyuna çekiyordu; bu da ürünün yerel ticari işlemler için bir cazibe merkezi olarak rolünü vurguluyordu. Koumaïika’da ekimin, küçük ölçekte dahi olsa sürdürülmesi, köyün tarımsal kimliğinin korunmasına katkıda bulunmaktadır.

Sisam’da soğan ekiminin tarihi uzundur; Koumaïika ve çevresindeki ovalarda en az dört yüzyıldır ekildiğini gösteren referanslar vardır.

• Yerli Çeşit: Sisam, bir zamanlar son derece kaliteli kabul edilen yerli bir soğan çeşidine sahiptir. Üretimin azalmasına ve kökeni bilinmeyen arpacık soğanlarının ithaline rağmen, yerli çeşidin hâlâ Koumaïika’da korunduğu düşünülmekte; bu da köyü adanın tarımsal biyolojik çeşitliliğinin korunmasında bir merkez olarak öne çıkarmaktadır.
• Kültürel Bağlantı: Ürünün bölgenin kültürel mirasındaki önemi, Koumaïika Kültür Derneği tarafından Mpalo koyunda düzenlenen yıllık Soğan Şenliği ile kanıtlanmaktadır. Bu şenlik, ünlü yerel ürünün tarihini, geleneğini ve üretimini onurlandıran, soğanların önemli bir ihraç malı olduğu dönemin anısını canlı tutan çağdaş bir etkinliktir.

Koumaïika Soğanı ile bağlantılı başlıca gelenek, geleneksel olarak Ağustos ayında Koumaïika Kültür Derneği tarafından düzenlenen Mpalo koyundaki (Koumaïika koyu) Soğan Şenliği’dir.

• Toplanma ve Ticari İşlemler: Tarihsel olarak, Ağustos ayı, Balos koyunun, tatlı Koumaiotika soğanlarıyla erzak almak için gelen kayıklarla dolup taştığı dönemdi. Özel ticari ilişkiler vardı; bunlardan biri, kendi ürünlerini (galeta, tespih, fındık) ünlü Sisam soğanlarıyla takas eden Aynoroz keşişleriyle olandı. Bu alışveriş, yerel ticaretin canlı bir geleneğini oluşturuyordu.
• Gastronomik Onur: Günümüz Soğan Şenliği, soğan mezelikleri ve bol şarap sunarak, ürünü yerel gastronomi ve kolektif eğlence yoluyla onurlandırmak suretiyle geleneğin ruhunu yaşatmaktadır.