Velanidi - Agios Efstratios

Ürün, adanın meşe ormanında hâkim tür olan, Yabanıl Olmayan Meşe veya Palamut Meşesi (Quercus ithaburensis subsp. macrolepis) türünden elde edilen meyve, yani palamuttur (veya valanidi). Ticari açıdan özellikle değerli olan, “velanidia” (sanayi hammaddesi anlamında) olarak bilinen büyük palamut taslarıydı; içerdiği son derece yüksek tanen konsantrasyonu (≈%45) nedeniyle tüm Ege’de debbağlıkta büyük talep görmekteydi. Meyvenin öncelikle besin değil, tabaklama amacıyla kullanılması, Agios Efstratios’taki ürünün özgün tarihsel ve ekonomik kimliğini belirler.

Agios Efstratios (veya Ay Stratis), Kuzeydoğu Ege’de küçük, volkanik kökenli bir adadır ve Natura 2000 çevre ağına “Topluluk Önemi Taşıyan Alan” (SCI) olarak dâhil edilmiştir. Adanın bitki örtüsü genel olarak sınırlı olsa da, kuzeydoğu kesiminde yoğunlaşan, Ege’nin en büyük meşe ormanı alanlarından birini içermektedir. Palamut Ormanı, Avlakia mevkiinde yaklaşık bin dönümlük bir alana yayılır ve Alonitsi plajına kadar ulaşarak meşe ağaçlarının kumullarla buluştuğu nadir bir habitat oluşturur. Palamut meşesi ormanları, kireçtaşı dokulu bir zemin üzerinde, hafif ila orta eğimli yamaçlarda, ağırlıklı olarak doğuya bakan bakılarda gelişir.

Ekonomik ve Sosyal Önemi

Ürünün Agios Efstratios’taki etkisi, en azından 16. yüzyıldan itibaren ve Yeni Çağ boyunca, 1960’lı yılların başlarına kadar, ada ekonomisi için belirleyici olmuştur. Meşe palamudu toplama, hayvancılıkla birlikte, Ai Stratis’in ekonomisinin temelini oluşturuyordu. Nitekim Osmanlı coğrafyacı Piri Reis’in (1465-1553) bir anlatımında, o dönemde ıssız olan adaya Skyros’tan gemilerin kereste toplamak için geldikleri (ve dolaylı olarak da meyveleri topladıkları) belirtilir. Bütün Ege’deki tabakhanelere satılan palamut kapçıkları, ada sakinlerine önemli bir gelir sağlıyor, yerel nüfusun ve özgün ormanın korunmasına katkıda bulunuyordu.

Çevresel Rol

Ürünün ekonomik önemi, yerel halkın bu doğal kaynağın değerini fark etmesi sayesinde meşe ormanının korunması ve devamlılığına dolaylı olarak yol açmıştır. Bugün meşe ormanı, Ege’de en iyi korunmuş ekosistemlerden biridir, Özel Koruma Bölgesi statüsüne sahiptir ve Natura 2000 ağına dahildir. Orman ayrıca kuş faunası ve diğer yaban hayatının birçok türü için besin ve barınak sağlar.

Meşe palamudu istismarının tarihi, Piri Reis’in kayıt altına aldığı üzere, Osmanlı dönemine ve özellikle 16. yüzyıla kadar uzanır. Meşe palamudunun toplanması ve ticareti, hayvancılıkla paralel olarak gelişmiş, yüzyıllar boyunca adanın ekonomisinin iki ana ayağını oluşturmuştur. Kimyasal maddelerin tabaklamada egemen olmaya başlaması ve sanayi dalının yavaş yavaş gerilemesinden önceki en yüksek ekonomik gelişme dönemi, meşe palamutunun Ai Stratis için adeta altın bir ürün olduğu, topluluğun sosyal ve ekonomik yaşamını güçlendirdiği dönemdi. Ürünün kültürel mirası, adanın orman zenginliğiyle doğrudan bağlantılıdır; bu zenginlik tam da ekonomik değeri nedeniyle korunmuştur ve antik çağda Ege adalarında hüküm süren peyzajı gözler önüne sermektedir.

Meşelerin esas olarak tabaklama için sanayi amaçlı kullanılması ve kupaların satışına verilen önem nedeniyle, Agios Efstratios sakinlerinin meşeleri gıda amaçlı kullanımına doğrudan bağlı, özellikle de yaygın biçimde kayda geçmiş, kapsamlı adet veya gelenekler bulunmamaktadır. Toplama, esasen sonbaharda gerçekleşen ticari/mesleki bir uygulamaydı. Bununla birlikte, ormanın sistematik olarak korunması ve bu doğal kaynağın bütün yerel topluma gelir sağlayan komünal yönetimi, başlı başına adanın geleneksel bir uygulamasını ve kültürel bir unsurunu oluşturmaktadır.