Lesvos zeytinyağı sabunu

Lesvos zeytinyağlı sabunu, geleneksel olarak yeşil sabun veya mallasopuno olarak bilinen ürün, doğrudan adanın tarihsel sanayi mirası ve Lesvos zeytinyağının (ya da yan ürünlerinin) kullanımıyla bağlantılıdır. Bu zeytinyağı büyük ölçüde yerel Kolovi (ya da Megalonisi veya Mytilini) çeşidinden elde edilir ve yüksek kaliteli yağ verir.

Zeytinyağlı sabun üretimi, tarihsel olarak zeytin üretimi ve işleme faaliyetlerinin gelişmiş olduğu ve ayrıca kostik soda ithalatı ile nihai ürünün ihracatı için liman erişimi bulunan Lesvos bölgeleriyle bağlantılıdır. 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında sanayi tipi sabunculuğun başlıca merkezleri, buharla çalışan fabrikalara (sabunhaneler ve zeytinyağı fabrikaları) sahip olan Plomari, Midilli, Perama Gera ve Polichnitos bölgeleriydi.

Lesvos’un iklimi, ılıman ve yağışlı kışlar ile sıcak ve kuru yazlarla karakterizedir; zeytin ağacı, adanın volkanik kökenli, besin maddelerince zengin topraklarında çok iyi gelişir. Bazı kıyı bölgelerinde artan nem ve su bolluğu (örn. Plomari’de Seduntas Nehri) sabunculuk sanayi birimlerinin faaliyetini kolaylaştıran unsurlar olmuştur; zira su, hem üretim sürecinde (kaynatma, alkalilerin çözülmesi) hem de makinelerin soğutulmasında gerekliydi.

Lesvos’ta geleneksel zeytinyağlı sabun üretimi, yağın (zeytinyağı veya pirina yağı) sabun ve gliserin oluşturmak üzere genellikle kostik soda (NaOH) veya potas (KOH) gibi alkali bir çözeltiyle reaksiyona girdiği sabunlaşma sürecine dayanıyordu. Tarihsel olarak hem sıcak hem de soğuk yöntem kullanılmış olmakla birlikte, sanayi döneminde birincisi baskın hale gelmiştir.

• İlk Hammadde: Esas olarak pirina yağı (zeytinin çekirdeğinden / posa tortusundan, “murga”dan elde edilen yağ) veya düşük kaliteli sızma zeytinyağı, çünkü iyi kaliteli yağ tüketim ve ihracat için ayrılıyordu. Pirina yağının (zeytin sıkımının bir yan ürünü) kullanımı, değirmende elde edilen ürünlerin bütüncül biçimde değerlendirilmesini sağlayarak kârlılığı artırıyordu.
• Alkali Maddeler: Ev tipi üretimde kül suyu (odun külü, potasyum karbonatça zengin) kullanılırken, sanayide kostik soda (NaOH) veya potas (KOH) ithal ediliyordu.
• Geleneksel Yöntem (Sıcak):
  1. Kaynatma: Yağlar (pirina yağı, zeytinyağı) büyük kazanlarda kostik soda çözeltisi ve su ile karıştırılırdı. Karışım, sabunlaşmanın tamamlanması için sürekli karıştırılarak saatlerce kaynatılırdı.
  2. Tuzlama (Ayrıştırma): Sabunu, geri kalan sıvı serumdan (gliserin ve alkali tuzları içeren) ayırmak, yani “tuzlandırmak” ve yüzeye çıkarmak için sofra veya deniz tuzu eklenirdi. Bu işlem, sert ve uzun ömürlü bir sabun üretimi için kritik öneme sahipti.
  3. Kurutma / Olgunlaştırma: Sabun, soğuyup sertleşmesi için büyük ahşap kalıplara döküldükten sonra kesilerek parçalara ayrılır ve kurutma alanlarına (genellikle Plomari’de olduğu gibi endüstriyel binaların üst katlarına) taşınarak olgunlaşması ve nemini kaybetmesi sağlanırdı. Olgunlaşma birkaç hafta ya da ay sürerdi.
• Aletler: Sanayi tipi sabunhanelerde buharlı makineler (buharla çalışan zeytinyağı değirmenleri ve sabunhaneler), büyük bakır veya demir kazanlar ve döküm kalıplar kullanılırken, ev tipi atölyelerde karıştırma için toprak kaplar ve tahta kaşıklar hâkimdi.

Endüstriyel sabunlaşma, 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başlarında, doğrudan zeytin monokültürüyle bağlantılı olarak, Midilli ekonomisinin başlıca sütunlarından birini oluşturdu.

• Ekonomik Gelişme: Midilli, daha 19. yüzyılın sonlarından itibaren Ege’de endüstriyel zeytinyağı sabunu üretim merkezi haline geldi. Üretim o kadar önemliydi ki (zirve döneminde, yaklaşık 1875-1895 arasında, yılda 11.000 tona ulaşıyordu) ürünlerini İstanbul’u, Anadolu kıyılarını, Karadeniz’in kuzey sahillerini (Odessa, Varna) ve Karadeniz’i içeren devasa bir pazara sunuyordu.
• Toplumsal Yapı: Ticaretin ve sanayinin gelişmesi, Osmanlı İmparatorluğu genelinde ve Avrupa’da (Marsilya’dan gelen know-how) bağlantıları olan yeni bir burjuva sınıfı (girişimciler, tüccarlar, sabuncular) ortaya çıkardı. Bu sınıf, adanın kültürel ve toplumsal yaşamında belirleyici bir rol oynadı.
• Endüstriyel Miras: Midilli, taş yapımı sabunhaneler ve zeytinyağı fabrikaları gibi önemli endüstriyel anıtları (örneğin bugün Sabun Yapımı Müzesi ve Çok Amaçlı Kültür Merkezi olarak işlev gören Plomari’deki Poulia sabunhanesi) korumaktadır; bunlar refah dönemine tanıklık eder ve kültürel ilgi odağı oluşturur.

Midilli’deki sabun üretiminin tarihi, hem antik geleneğe hem de bölgenin daha yeni endüstriyel devrimine bağlıdır.

• Antik Gelenek: Yerel geleneğe göre Midilli, sabunun keşfedildiği yerdir. Efsaneler, tanrıça Artemis’in kurban sunaklarının yakınında hayvansal yağların odun külü ve yağmur suyuyla karışarak, kadınların giysileri daha iyi temizlediğini fark ettikleri bir sıvı oluşturduğunu anlatır. Başka bir efsane ise temizleyici maddenin tesadüfen keşfini, gemi yolculuğu sırasında Midillili şair Sappho ile ilişkilendirir.
• Sanayi Baharı: 19. yüzyılda, Osmanlı yönetimi altında bulunan Midilli, sanayi üretiminin merkezi haline geldi. Midillili tüccarlar, zeytinyağı bolluğundan ve Doğu’daki ticaret ağlarından yararlanarak üretimi modernleştirdiler; bu amaçla buharlı üniteler ve Avrupa’dan (özellikle Marsilya’dan) gelen teknikler getirdiler.
• Gerileme: Altın çağın (1875-1895) ardından üretim azalmaya başladı, özellikle 1912’deki kurtuluştan ve 1922’de Osmanlı İmparatorluğu’nun büyük pazarlarının kaybedilmesinden (Küçük Asya Felaketi) sonra, ancak aynı zamanda daha ucuz endüstriyel sabunların rekabeti nedeniyle. Yine de, daha küçük ölçekli üretim devam ederek geleneği yaşattı.

Sabunculuk, ev ekonomisi ve temizlik geleneğinin bir parçasıdır. Evde sabun yapımı (genellikle zeytin hasadı döneminin bitiminden sonra) Midilli’nin kırsal bölgelerinde yaygın bir uygulamaydı; bu sayede artık yağın veya karasuyun değerlendirilmesi mümkün oluyor ve bütün yıl için temel bir ihtiyaç maddesi sağlanıyordu. Çoğu zaman açık alanlarda veya geniş avlularda gerçekleşen bu süreç, evin ya da mahallenin kadınlarını bir araya getirirdi. Zeytinyağlı yeşil sabun, kişisel hijyenin (vücut ve saç) yanı sıra geleneksel olarak hassas kumaşlar başta olmak üzere çamaşır yıkamada doğal bir deterjan ve ev temizliğinde kullanılan bir ürün olarak işlev görüyordu.